Iz istorije Nobelovih nagrada

  Srijeda, 07 oktobar 2009

Nobelova nagrada je jedna od najprestižnijih nagrada na svijetu koja se dodjeljuje godišnje za izvanredna dostignuća u oblasti medicine, kemije, fizike, literature, ekonomije i za promoviranje mira u svijetu. Šest Nobelovih komiteta dobitnike proglašavaju u oktobru. Nagrada uključuje 10 miliona švedskih kruna, što ove godine iznosi oko milion i 400 hiljada dolara, diplomu i poziv na ceremoniju u Stockholmu 10-tog decembra. Podsjećamo vas na istoriju Nobelove nagrade, njenog osnivača i neke od nagradjenih.

Prihvatajući nagradu 2007.bivši američki podpredsjednik Al Gore je pozvao čovječanstvo da ustane protiv rastuće klimatske krize i zaustavi ugrožavanje okoline. Nagrada mu je dodjeljena za ukazivanje na opasnosti globalnog zagrijavanja, koju je podjelio sa Rajendrom Pachaurijem, iz UN-ovog panela za klimatske promjene.

Lani je nagradu za mir dobio bivši predsjednik Finske Marrti Ahtisaari zbog decenija rada na promociji mira, uključujući i misiju na Kosovu kao specijalni izaslanik UN-a.

Nagradu je ustanovio Alfred Nobel, švedski industrijalac koji je izumio dinamit i veoma se obogatio na tome. Kad je shvatio koliko zla njegov izum može donijeti svijetu, ustanovio je ovu nagradu i sav ostvareni profit usmjerio za nagrade onima koji svijetu donose dobro.

Sve nagrade se uručuju desetog decembra, na godišnjicu smrti Alfreda Nobela, koji je umro 1896.

Marie Curie je 1903. postala prva žena koja je dobila nagradu, dijeleći je sa mužem Pierre-om za dostignuća u fizici, a kasnije i sama za kemiju.

Sljedeće godine ruski naučnik Ivan Pavlov je nagradjen za svoje otkriće o uslovnim refleksima.

Predsjednik Theodor Roosevelt je 1905. postao prvi Amerikanac dobitnik Nobelove nagrade za mir zbog njegovog posredovanja na okončanju Rusko-Japanskog rata.

Max Planck, čije ime danas nosi poznati naučni institut u Njemačkoj, osvojio je Nobelovu nagradu za fiziku za svoju kvantnu teoriju energije.

Najpoznatiji fizičar u svijetu, Albert Einstein je dobio nagradu 1921. za teoriju relativiteta i druge doprinose u oblasti fizike.

1923. i 1925. dvojica širom svijeta poznatih Iraca su primili nagrade za literaturu: William Butler Yeats i Bernard Shaw.

Danas svi znaju za penicilin i njegove ljekovite efekte na razne zaraznebolesti. Za njegovo otkriće 1945. su nagradjeni Sir Alexander Fleming, Ernst Boris Chain i sir Howard Walter Florey.

Britnaski ratni predsjednik sir Winston Churchill je takodjer osvojio nagradu 1953., ali ne zbog svoje politike, nego za, kako je rečeno u obrazloženju, "umijeće istorijskog i biografskog opisivanja kao i briljantnog oratorstva i odbrane ljudskih vrijednosti."

Godinu kasnije, nagradu za literaturu dobio je čuveni američki književnik Ernest Hemingway.

A naše razumjevanuje života dobilo je sasvim novu dimenziju nakon što su Francis Harry Compton Crick, James Dewey Watson, Mourice Hugh Frederick Wilkins opisaliDNA spiralu, za što su nagradjeni 1962.

Dvije godine kasnije čuveni francuski filozof Jan Paul Sartre je nagradjen za literaturu, a iste godine Martin Luther King Junior za mir. Četiri godine kasnije King je ubijen.

Amerikanac čija je nagrada izazvala kontroverze, Henry Kissinger je nagradjen 1973., zajedno sa generalom i političarem Sjevernog Vijetnama Le Duc Thoom, za mirovni sporazum kojim je te godine okončan Vijetnamski rat.

Kissinger, koji je bio državni sekretar u vrijeme predsjednika Nixona, je dobio Nobelovu nagradu za mir, ali kritičari njegove akcije u Jugoistočnoj Aziji smatraju ravnim ratnim zločinima i optužuju ga za podršku diktatorima u Južnoj Americi.

Nobelova nagrada za ekonomiju je jedina koja nije ustanovljena posljednjom voljom Alfreda Nobela.

Prve nagrade za medicinu, fiziku, kemiju, literaturu i mir dodjeljene su 1901., dok je nagrada za dostignuća u oblasti ekonomije uspostavljena odvojeno od strane Švedske centralne banke tek 1968.

Naredne godine ta je nagrada dodjeljena Miltonu Fridmanu, zagovorniku slobodnog tržišta.

Porijeklom sa Balkana, Majka Teresa je 1979. nagradjena za svoj rad sa siromašnim u Indiji.

Takodjer sa Balkana, Ivo Andrić, koji je rodjen u Travniku u BiH, dobio je Nobelovu nagradu za književnost 1961., prvenstveno za svoj roman Na Drini ćuprija.

Za romane Sto godina samoće, Pukovniku nema ko da piše, Ljubav u vrijeme kolere i druge nagradu za literaturu je 1982. dobio kolumbijski pisac Gabriel Garcia Marquez. 

Godinu dana kasnije lider pokreta Solidarnosti u Poljskoj, koji je pomogao okončanje komunizma, Lech Walesa je nagradjen Nobelovom nagradom za mir.

 I 14-ti Dalai Lama je dobio istu nagradu 1989. 1990. nagrada za mir je dodjeljena i sovjetskom lideru Mikhailu Gorbachevu za progresivnu medjunarodnu politiku.

Godinu kasnije istu nagradu je dobila burmanski opozicijski lider Aung San Suu Kyi, ali sobzirom da je bila u pritvoru nagradu je za nju primila Alexandra Aris.

Nagrada za mir je dominirala u svijetskim vijestima kada su je 1994. primili palestinski lider Yaser Arafat i izraelski lideri Shimon Peres i Yitzhak Rabin za Mirovni sporazum postignut u Oslu 1993., uz posredovanje američkog predsjendika Billa Clintona.Nažalost i taj sporazum je propao i neprijateljstva su nastavljena do današnjih dana.

Biti odabran od Nobelovog instituta je trenutak slavekojeg sanjaju naučnici, pisci i šampioni mira širom svijeta.

U oktobru odabrana nekolicina prima telefonski poziv iz Skandinavije vrijedan milion i 400 hiljada dolara. Drugi će vidjeti da ih je Nobelov komitet ovaj put zaobišao. Proces selekcije je zasjenjen uobičajnom tajnovitošću sve dok pobjednika ne saopći jedan od šest komiteta na dnevnim konferencijama za medije i dok se obrazloženje ne postavi na Nobelovoj web stranici.

Svaka nagrada uz 1,4 miliona dolara uključuje i kartu za Stockholm ili Oslo gdje nagradjeni na pompeznoj ceremoniji prihvataju nagradu.

• Gledajte 
• E-mail 
• Štampaj